Bệnh sốt xuất huyết là một trong những mối lo ngại của nhiều người khi mùa mưa đến. Nếu không được phát hiện sớm và điều trị kịp thời, bệnh có thể gây những biến chứng nguy hiểm, thậm chí gây tử vong.
Vậy cụ thể bệnh sốt xuất huyết là gì? Bệnh nguy hiểm thế nào, triệu chứng nhận biết ra sao và chăm sóc người bệnh thế nào tại nhà? Hello Bacsi sẽ giúp bạn có cái nhìn khoa học, dễ hiểu và đầy đủ nhất.
Sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus sốt xuất huyết (DENV) thuộc họ Flaviviridae gây ra. Đây là một loại virus RNA có 4 kiểu huyết thanh: DENV-1, DENV-2, DENV-3 và DENV-4.
Bệnh lây truyền sang người qua vết đốt của muỗi mang mầm bệnh, chủ yếu là muỗi vằn Aedes aegypti và Aedes albopictus. Bệnh xảy ra quanh năm, nhưng thường bùng phát thành dịch lớn vào mùa mưa, đặc biệt trong khoảng từ tháng 7 đến tháng 10 hàng năm.
Dù cùng do virus Dengue gây ra và lây truyền qua trung gian là muỗi vằn, sốt xuất huyết Dengue được chia làm 3 mức độ:
- Sốt xuất huyết Dengue: Đây là sốt xuất huyết thể nhẹ, thường xảy ra ở người lần đầu bị sốt xuất huyết, với các triệu chứng phổ biến như sốt cao, đau đầu dữ dội, buồn nôn, nôn mửa, phát ban…
- Sốt xuất huyết Dengue có dấu hiệu cảnh báo: Đây là thể sốt xuất huyết nặng hơn và cần được theo dõi tại các cơ sở y tế, với các triệu chứng của sốt xuất huyết và kèm theo một trong các dấu hiệu cảnh báo: Đau bụng hoặc tăng cảm giác đau ở vùng gan; Nôn ói nhiều lần; Vật vã hoặc li bì; Chảy máu niêm mạc; Tiểu ít…
- Sốt xuất huyết Dengue nặng: Đây là thể bệnh nặng nhất, có thể đe dọa tính mạng, cần được cấp cứu và điều trị rất tích cực.
Trước đây, bệnh sốt xuất huyết bùng phát dịch theo chu kỳ 3-5 năm/ lần, nhưng hiện nay các đợt bùng phát ngày càng thường xuyên và lan rộng hơn, thúc đẩy bởi các yếu tố tăng trưởng dân số và quá trình đô thị hóa. Thậm chí, ở những nơi khí hậu nhiệt đới nóng ẩm quanh năm như miền Nam Việt Nam, muỗi truyền bệnh sinh sôi liên tục, khiến sốt xuất huyết lưu hành quanh năm, không theo mùa.
Bệnh sốt xuất huyết: Mức độ nguy hiểm và biến chứng
Chỉ riêng 5 tháng đầu năm 2025, Bộ Y tế đã thống kê được 22.974 ca mắc sốt xuất huyết Dengue và 5 trường hợp tử vong tại nhiều tỉnh thành. Có thể thấy, bệnh sốt xuất huyết tạo ra áp lực không hề nhỏ cho hệ thống y tế và đe dọa sức khỏe cộng đồng.
Trong đó, các đối tượng có nguy cơ cao, đặc biệt là nguy cơ tiến triển thành bệnh sốt xuất huyết thể nặng, bao gồm:
- Người bị tái nhiễm virus sốt xuất huyết Dengue
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ
- Người cao tuổi
- Phụ nữ mang thai
- Người bị suy yếu miễn dịch
- Người mắc bệnh tiểu đường, huyết áp cao, hen suyễn hoặc các vấn đề sức khỏe dễ gây chảy máu.
Thông thường, bệnh sốt xuất huyết diễn tiến qua 3 giai đoạn lâm sàng: giai đoạn sốt, giai đoạn nguy hiểm và giai đoạn hồi phục. Các biến chứng nặng bao gồm:
- Sốc do tình trạng thoát huyết tương nặng
- Xuất huyết nội tạng
- Suy đa tạng
- Tổn thương đa cơ quan
- Tử vong
- Đối với phụ nữ mang thai: Nguy cơ sảy thai, sinh non, sinh con nhẹ cân hoặc truyền virus cho con trong lúc sinh.
Triệu chứng sốt xuất huyết theo từng giai đoạn
| Giai đoạn | Biểu hiện triệu chứng |
| Giai đoạn sốt | - Sốt cao đột ngột, sốt liên tục, có thể lên tới 40°C, thường kéo dài từ 2 đến 7 ngày.
- Một số người bị sốt hai pha.
- Đỏ bừng mặt.
- Đau cơ, đau khớp.
- Đau đầu dữ dội.
- Đau sau hốc mắt.
- Xung huyết kết mạc.
- Chán ăn.
- Buồn nôn, nôn mửa.
- Xuất huyết nhẹ: xuất huyết dưới da, bầm tím, ban xuất huyết,… Làm nghiệm pháp dây thắt thường cho kết quả dương tính ở giai đoạn này.
- Phát ban đỏ da dạng dát (macular) hoặc dát sẩn (maculopapular rash).
|
| Giai đoạn nguy hiểm | - Bắt đầu từ lúc hạ sốt (khoảng 37,5-38°C hoặc thấp hơn), thường xảy ra giữa ngày 3 và ngày 7, kéo dài 24-48 giờ.
- Hầu hết bệnh nhân đều cải thiện về mặt lâm sàng, nhưng những người bị thoát huyết tương đáng kể có thể bị sốt xuất huyết nặng diễn biến chỉ trong vòng vài giờ, dẫn đến tràn dịch màng phổi, cổ trướng, giảm protein máu.
- Số lượng tiểu cầu giảm nhanh kèm mức hematocrit tăng. Giảm bạch cầu cũng có thể xảy ra trước khi tiểu cầu giảm và các dấu hiệu cảnh báo xuất hiện.
- Nếu không được điều trị, bệnh có thể tiến triển thành sốc sốt xuất huyết rối loạn chức năng cơ quan, đông máu nội mạch rải rác hoặc xuất huyết.
- Giai đoạn đầu của sốc sốt xuất huyết, bệnh nhân trông có vẻ khỏe mạnh. Nhưng khi tình trạng hạ huyết áp xảy ra, huyết áp tâm thu giảm nhanh chóng, có thể dẫn đến sốc không hồi phục hoặc tử vong dù được hồi sức.
- Sốc kéo dài cũng có thể gây xuất huyết nghiêm trọng: nôn ra máu, đại tiện ra máu hoặc rong kinh.
- Các biểu hiện ít gặp bao gồm viêm gan, viêm cơ tim, viêm tụy và viêm não.
|
| Giai đoạn hồi phục | - Tái hấp thu dần dần dịch ngoại mạch, dịch màng phổi và dịch ổ bụng trong vòng 2-3 ngày.
- Nhịp tim thường chậm nhưng nhìn chung tình trạng huyết động ổn định khi sức khỏe cải thiện.
- Tình trạng lợi tiểu xuất hiện.
- Hematocrit ổn định hoặc có thể giảm.
- Lượng bạch cầu thường bắt đầu tăng
- Số lượng tiểu cầu phục hồi.
- Vị trí phát ban có thể bong ra và ngứa.
|
Dấu hiệu sốt xuất huyết và cách test nhanh tại nhà
Để phát hiện sốt xuất huyết tại nhà, bạn cần chú ý quan sát kỹ các dấu hiệu sốt và chảy máu hoặc xuất huyết trên da. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều người mắc bệnh sốt xuất huyết nhưng lại không có bất kỳ dấu hiệu hoặc triệu chứng điển hình nào. Thậm chí, các dấu hiệu sốt xuất huyết còn có thể bị nhầm lẫn với các bệnh khác như sởi và rubella.
Dưới đây là bảng phân biệt phát ban do sốt xuất huyết, sởi và rubella:
| Sốt xuất huyết | Sởi | Rubella |
- Lúc đầu, các ban xuất huyết dạng chấm đỏ nhỏ, ở dưới da.
- Các nốt ban có thể lan rộng kèm cảm giác ngứa hoặc không.
- Khi ấn nhẹ, các nốt ban đỏ không biến mất.
- Nốt ban biến mất sau khi hết bệnh, không để lại sẹo hay vết thâm.
| - Ban dạng sẩn, gồ lên mặt da.
- Thường xuất hiện sau tai trước rồi lan ra mặt, ngực, bụng và toàn thân.
- Ban dày đặc ở vùng da bị cọ xát hoặc tiếp xúc ánh nắng.
- Sau khi lặn có thể để lại vết thâm.
| - Thường bắt đầu từ mặt, cổ, rồi lan nhanh đến thân và chi.
- Lúc đầu, nốt ban đỏ dạng chấm, ít lan rộng.
- Từ ngày thứ 2, phát ban chuyển sang dạng ban nhỏ gồ lên, da ửng đỏ.
- Có thể xuất hiện đốm Forchheimer trên vòm miệng mềm, sau đó tập hợp thành ban đỏ.
- Ban kéo dài 3-5 ngày, ít đỏ hơn ban sởi.
|
Nếu bạn không chắc chắn bản thân có bị bệnh sốt xuất huyết hay không, bạn cần đến cơ sở y tế để xét nghiệm.
| Tên xét nghiệm | Thời điểm nên thực hiện xét nghiệm | Lưu ý |
| Xét nghiệm khuếch đại axit nucleic (NAAT) | Nên thực hiện trong vòng 7 ngày sau khi các triệu chứng đầu tiên xuất hiện. | - Một số bệnh nhân có thể có kết quả dương tính sau ngày thứ 7 của bệnh.
- Kết quả âm tính không loại trừ nguy cơ mắc bệnh.
- Cần kết hợp với xét nghiệm kháng thể IgM.
|
| Xét nghiệm kháng nguyên NS1 | Nên thực hiện trong vòng 7 ngày sau khi các triệu chứng đầu tiên xuất hiện. |
| Xét nghiệm kháng thể IgM | Thực hiện lần đầu trong vòng 7 ngày xuất hiện triệu chứng.
Thực hiện lần hai sau khi các triệu chứng thuyên giảm, thường là sau 7 ngày. | - Là xét nghiệm chính sau ngày thứ 7 kể từ khi xuất hiện triệu chứng.
- Có thể phát hiện kháng thể IgM trong khoảng 3 tháng sau khi nhiễm trùng.
- Khi kết quả IgM lần đầu âm tính, lần hai dương tính thì xác định là nhiễm bệnh sốt xuất huyết gần đây.
|
| Xét nghiệm kháng thể IgG | - Không được khuyến cáo nếu chỉ xét nghiệm 1 lần duy nhất, vì xét nghiệm này có thể phát hiện kháng thể từ những đợt nhiễm trùng flavivirus trước đó.
- Khi kết quả IgG lần đầu âm tính, lần hai dương tính thì xác định là nhiễm bệnh sốt xuất huyết gần đây.
|
Bệnh sốt xuất huyết có lây không?
Sốt xuất huyết không lây trực tiếp từ người sang người, mà chỉ lây qua vết đốt của muỗi vằn mang mầm bệnh. Tuy nhiên, có nhiều bằng chứng cho thấy phụ nữ mắc bệnh sốt xuất huyết khi đang mang thai có thể lây sang thai nhi.
Ngoài ra, virus Dengue thường tồn tại trong máu từ 4-5 ngày, thậm chí lên đến 12 ngày. Mặt khác, nguy cơ lây truyền virus từ người sang muỗi có thể xảy ra từ 2 ngày trước khi xuất hiện triệu chứng đến 2 ngày sau khi hết sốt. Do đó, người bệnh cần ngủ trong mùng kể cả khi đã hết sốt để hạn chế truyền virus sang muỗi và phát tán mầm bệnh.
Để hạn chế lây lan bệnh sốt xuất huyết, cần chủ động diệt muỗi, loại bỏ ổ lăng quăng, tránh để ao tù nước đọng và cho cả gia đình ngủ mùng kể cả ban ngày.
Hướng dẫn phòng chống bệnh sốt xuất huyết
Kiểm soát trung gian truyền bệnh: Đây là những biện pháp hữu hiệu và có vai trò quan trọng nhất.
- Tránh muỗi đốt: ngủ màn, tránh cho trẻ chơi ở những nơi tối, mặc quần áo dài, sử dụng các sản phẩm đuổi muỗi như kem bôi ngoài da, nhang, bình xịt côn trùng,
- Diệt bọ gậy và lăng quăng: Đậy kín các dụng cụ chứa nước (lu, hồ), thường xuyên súc rửa, dọn dẹp các vật dụng có thể đọng nước xung quanh nhà, và có thể thả cá bảy màu để ăn lăng quăng.
- Diệt muỗi trưởng thành: Phun thuốc diệt muỗi và dọn dẹp những nơi muỗi thường trú ngụ như chỗ tối, trên dây treo quần áo. Ngoài ra, mọi nhà nên tích cực phối hợp với chính quyền và ngành y tế trong các đợt phun hóa chất phòng, chống dịch bệnh sốt xuất huyết.
Tiêm chủng vắc xin: Vắc-xin phòng bệnh sốt xuất huyết đã được phát triển và nhận được các phê duyệt quản lý nghiêm ngặt. Đặc biệt, hiện nay, vắc xin sốt xuất huyết như Qdenga đã được cấp phép lưu hành và được khuyến cáo tiêm chủng tại Việt Nam. Mọi người có thể chủ động phòng bệnh bằng cách tiêm phòng sốt xuất huyết.
Phác đồ điều trị và chăm sóc tại nhà
Theo khuyến cáo của WHO, người bệnh sốt xuất huyết nên:
- Nghỉ ngơi đầy đủ.
- Uống nhiều chất lỏng để tránh mất nước.
- Dùng acetaminophen (paracetamol) đúng liều để giảm đau và hạ sốt.
- Tránh dùng thuốc chống viêm không steroid như ibuprofen và aspirin vì có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết.
- Theo dõi các triệu chứng nghiêm trọng và liên hệ với bác sĩ càng sớm càng tốt nếu có dấu hiệu bất thường.
Ngoài ra, một chế độ ăn lỏng, dễ tiêu, giàu vitamin C cũng đóng vai trò quan trọng đối với người bệnh sốt xuất huyết. Tuy nhiên, bệnh nhân nên tránh ăn thực phẩm màu đỏ để tránh gây khó khăn trong việc phân biệt nôn hoặc đi ngoài, đi tiểu ra máu.
Khi có các triệu chứng sốt xuất huyết nặng với các dấu hiệu cảnh báo như: đau bụng dữ dội, nôn mửa, khó thở, chảy máu mũi, chảy máu nướu răng, có máu trong chất nôn hoặc phân… cần đi khám ngay lập tức kể cả khi đã giảm sốt.
Câu hỏi thường gặp
Sốt xuất huyết bao lâu thì khỏi?
Các triệu chứng sốt xuất huyết thường kéo dài từ 3-7 ngày. Sau đó, đa số người bệnh sẽ bắt đầu hồi phục. Tuy nhiên, một số trường hợp có thể chuyển nặng, gây nguy hiểm đến tính mạng và cần được điều trị tại cơ sở y tế.
Có tái nhiễm sốt xuất huyết không?
Có! Virus Dengue có 4 chủng huyết thanh khác nhau (DENV-1 đến DENV-4). Sau khi khỏi bệnh, cơ thể chỉ miễn dịch với chủng đã mắc, nên vẫn có thể bị nhiễm lại với chủng khác. Mỗi lần tái nhiễm có nguy cơ diễn tiến nặng hơn do phản ứng miễn dịch chéo giữa các chủng khác nhau.
Ăn gì, kiêng gì khi mắc sốt xuất huyết?
Người bệnh sốt xuất huyết nên ăn:
Thức ăn lỏng, dễ tiêu như cháo, súp.
Uống nhiều nước, oresol, nước ép trái cây loãng.
Ưu tiên thực phẩm giàu vitamin C và đạm nhẹ như cá, sữa.
Không nên ăn:
Đồ cay nóng.
Thực phẩm sẫm màu.
Trà đặc, nước ngọt, rượu bia.
Sốt xuất huyết có tiêm vắc xin phòng được không?
Được. Hiện có hai loại vắc xin được phê duyệt: CYD-TDV (Dengvaxia) của Sanofi Pasteur, Pháp và Qdenga của Công ty Dược phẩm Takeda, Nhật Bản.
Trẻ em dưới 5 tuổi bị sốt xuất huyết cần nhập viện ngay khi nào?
Nhìn chung, trẻ em bị sốt xuất huyết nên đến bệnh viện và có thể được chỉ định nhập viện khi có các dấu hiệu sau:
Vật vã, lờ đờ, không chơi đùa nghịch ngợm.
Bỏ bú, bỏ ăn.
Đau bụng dữ dội, nhất là quan vùng gan.
Trẻ buồn nôn và nôn trên 3-4 lần/giờ.
Xuất huyết niêm mạc, chảy máu chân răng
Tiểu cầu giảm nhanh.
Xuất huyết niêm mạc, chảy máu chân răng, chảy máu mũi, tiểu cầu giảm nhanh.
Đi ngoài phân đen.
Có dấu hiệu mất nước: hơn 6 giờ không đi tiểu; khóc không có hoặc ít nước mắt; mắt trũng hơn so với bình thường; miệng, môi, lưỡi khô; chân và tay lạnh, ẩm ướt; trẻ dưới 1 tuổi có thể gặp dấu hiệu thóp trũng.
Sau sốt xuất huyết bao lâu mới được hiến máu và vận động mạnh?
Nếu không truyền chế phẩm máu, bạn có thể hiến máu sau 4 tuần kể từ khi khỏi bệnh sốt xuất huyết. Nếu đã truyền máu hoặc tiểu cầu, cần chờ ít nhất 12 tháng kể từ khi khỏi bệnh.
Về vận động mạnh, bạn nên nghỉ ngơi đầy đủ và chỉ tập luyện mạnh trở lại khi sức khỏe hoàn toàn ổn định, tùy theo mức độ bệnh và thể trạng từng người.
Kết luận và lời khuyên chuyên gia
Sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhưng có thể kiểm soát nếu phát hiện và xử trí đúng thời điểm. Trong quá trình diễn tiến bệnh, có ba giai đoạn quan trọng cần đặc biệt lưu ý:
- Giai đoạn sốt dễ nhầm với các bệnh khác.
- Giai đoạn nguy hiểm dù đã hạ sốt nhưng vẫn có nguy cơ gây sốc và tử vong.
- Giai đoạn hồi phục không nên chủ quan mà phải chú trọng chăm sóc sức khỏe để phục hồi nhanh chóng.
Việc chủ động diệt muỗi, tiêm vắc xin sốt xuất huyết và đi khám ngay khi có dấu hiệu bất thường là chìa khóa để vượt qua mùa dịch sốt xuất huyết an toàn.
